Zührevi Hastalık Nedir?

Zührevi hastalık nedir, belirtileri ve bulaşma yolları nelerdir? Zührevi hastalık, cinsel temasla geçen enfeksiyonların eski adıdır. Bugünkü tıp dilinde aynı tabloya cinsel yolla bulaşan hastalık (CYBH) veya cinsel yolla bulaşan enfeksiyon (CYBE) denir. İsim değişti; etkenler, belirtiler ve bulaşma yolları aynı kaldı.

Bu yazı teşhis koymaz. Amacı, zührevi hastalık kavramını sadeleştirmek, hangi belirtilerin değerlendirme istediğini ayırmak ve bulaşmanın gerçekten nereden olup nereden olmadığını netleştirmektir.

Zührevi hastalık ne demek?

Zührevi, eski tıpta Venüs’e (aşk ve cinsellik) bağlanan hastalıklar için kullanılırdı. Bugün aynı grup, vajinal, anal veya oral cinsel temasla geçen bakteri, virüs ve parazitleri kapsar. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre cinsel yolla geçebilen 30’dan fazla etken bilinir; yükün büyük kısmı sekiz tanesinden gelir.

Bu sekizin dördü bugün tedavi ile temizlenebilir: klamidya, bel soğukluğu (gonore), frengi (sifiliz) ve trikomoniyaz. Diğer dördü virüstür: hepatit B, genital herpes (HSV), HIV ve HPV. Virüslerin bir kısmı aşıyla önlenir, bir kısmı ilaçla baskılanır; “yok oldu” demek her zaman mümkün değildir.

DSÖ, 15–49 yaş grubunda her gün bir milyondan fazla tedavi edilebilir yeni enfeksiyon olduğunu; 2020’de yalnızca dört tedavi edilebilir etken için yaklaşık 374 milyon yeni vaka tahmin edildiğini bildirir. Çoğu kişi belirti vermez. Güncel özet için DSÖ’nün STI fact sheet sayfasına bakılabilir. Türkiye’de halk sağlığı dili için İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü’nün Cinsel Yolla Bulaşan Enfeksiyonlar metni de kullanılabilir.

Terim farkı şudur: “Hastalık” şikâyeti olan tabloyu; “enfeksiyon” belirti vermeyen taşıyıcılığı da içine alır. Zührevi hastalık denince halk çoğu zaman yara ve akıntı bekler. Asıl sorun, şikâyet yokken de bulaşabilmesidir.

Sık görülen zührevi hastalıklar

• Klamidya: Bakteri. Çoğu zaman sessizdir. Kadınlarda tüplere ilerlerse pelvik enfeksiyon ve kısırlık riski artar.
• Bel soğukluğu (gonore): Bakteri. Erkeklerde sarı-yeşil akıntı ve idrar yanması daha çabuk fark edilir. Kadınlarda yine sık sessiz kalır. Antibiyotik direnci küresel bir sorundur.
• Frengi (sifiliz): Bakteri. İlk evrede çoğunlukla ağrısız bir yara çıkar, sonra kaybolabilir. Tedavi edilmezse yıllar içinde sinir sistemi ve kalbi tutabilir. Gebelikte bebeğe geçer.
• Trikomoniyaz: Parazit. Kadınlarda köpüklü, kötü kokulu akıntı ve kaşıntı yapabilir. Erkeklerde hafif veya yok denecek kadar silik seyreder.
• HPV: Virüs. Bir kısmı genital siğil, yüksek riskli tipler rahim ağzı ve bazı diğer kanserlerle ilişkilidir. Aşı ile önlenebilir.
• Genital herpes (HSV): Virüs. Ağrılı kabarcık ve yara atakları yapar; virüs vücutta kalır, ataklar tekrarlayabilir.
• HIV: Virüs. İlk haftalarda grip benzeri tablo olabilir, sonra yıllarca sessiz kalabilir. Erken tanı ve tedavi bulaşı ciddi biçimde düşürür.
• Hepatit B: Virüs. Cinsel temas ve kan yoluyla geçer. Kronikleşirse karaciğeri bozar. Aşı korur.

Mantar (kandidiyaz) ve bakteriyel vajinoz sık karıştırılır. Rahatsız ederler; her biri klasik zührevi hastalık değildir. Ayırımı hekim yapar.

Zührevi hastalık belirtileri

Belirti yokluğu enfeksiyon yokluğu demek değildir. DSÖ’nün de vurguladığı gibi çoğu tablo asemptomatik seyreder. Şikâyet çıktığında ise tablo üç kümeye ayrılır.

Akıntı ve idrar şikâyetleri

• Penisten şeffaf, beyaz, sarı veya yeşil akıntı
• Alışılmadık renk, koku veya miktarda vajinal akıntı
• İdrar yaparken yanma, sıkışma, damlama
• Anüsten akıntı veya büyük abdestte yanma

Yara, kabarcık, siğil

• Genital bölge, anüs, ağız veya dudakta yara
• İçi su dolu ağrılı kabarcıklar (herpes benzeri)
• Ağrısız tek yara (frengi ilk evresini taklit edebilir)
• Siğilimsi kabarıklıklar (HPV)
• Kasık lenf bezlerinde şişlik

Ağrı ve genel belirtiler

• Kasıkta, belde veya alt karında ağrı
• Cinsel ilişkide ağrı, ilişki sonrası kanama
• Testiste ağrı veya şişlik
• Ateş, halsizlik, kas-eklem ağrısı, döküntü

Kadınlarda tablo daha sık içerde kalır; akıntı “normal dönem” sanılır, pelvik enfeksiyon sessiz ilerler. Erkeklerde akıntı daha görünürdür, bu yüzden erkekler bazen daha erken gelir. Oral ve anal temasta belirti boğazda veya anüste olur; “cinsel organ temiz, o hâlde sorun yok” çıkarımı yanlıştır.

Bu listeden biri tek başına tanı değildir. İdrar yolu enfeksiyonu, tahriş, alerji ve cilt hastalıkları aynı kapıdan girer. Ayıran, muayene ve testtir.

Bulaşma yolları

Asıl yol, enfekte mukoza veya cilt ile korunmasız temastır.

Cinsel temas

• Vajinal ilişki
• Anal ilişki
• Oral ilişki
• Cinsel organların sürtünmesi (özellikle yara, siğil ve herpes gibi cilt temasıyla geçen etkenlerde)

Meni, vajinal sıvı, rektal sıvı ve bazı etkenlerde kan, bulaşın taşıyıcısıdır. Kondom riski düşürür; herpes ve HPV gibi cilt temasıyla geçen virüslerde kondomun kapsamadığı alan açık kalır. Bu, “kondom işe yaramaz” demek değildir; eksiksiz kalkan değildir.

Anneden bebeğe

Klamidya, bel soğukluğu, frengi, HIV, hepatit B, herpes ve HPV gebelik, doğum veya emzirme döneminde bebeğe geçebilir. Frengi doğmamış bebekte ağır hasar bırakabilir. Bu yüzden gebelik izlemindeki tarama, kişisel bir detay değil halk sağlığı işidir.

Kan ve ortak kesici alet

HIV, hepatit B ve C için ortak iğne, steril olmayan dövme, piercing, tıraş ve bazı tıbbi işlemler risk taşır. Cinsel temas bu etkenlerin tek yolu değildir.

Nereden bulaşmaz?

Tokalaşmak, aynı odada durmak, kapı kolu, havuz, oturak, havlu paylaşmak (bit ve uyuz gibi ayrı parazitler hariç) klasik zührevi etkenlerin yolu değildir. DSÖ, bu enfeksiyonların öksürük, hapşırık, yemek veya sarılma ile yayılmadığını açıkça belirtir. Tuvalet oturağı korkusu, çoğu zaman damgayı büyütür, gerçeği değil.

Kim daha risk altında?

Etken kişi seçmez; fırsat seçer. Korunmasız yeni partner, birden fazla partner, partnerin başka partneri, kondomsuz anal temas, enjeksiyon madde kullanımı ve tarama yaptırmamak riski yükseltir. Tek eşlilik, her iki taraf da testli ve başka temas yoksa riski düşürür; “evliysem bağışıklıyım” anlamına gelmez.

Genç erişkinler sayı olarak daha sık etkilenir çünkü cinsel hayat yeni başlar ve tarama alışkanlığı henüz oturmamıştır. Bu bir ahlak hükmü değil, temas sıklığı istatistiğidir.

Korunma

• Doğru kullanılan kondom, sıvı ile geçen pek çok etkene karşı en somut bariyerdir.
• HPV ve hepatit B aşıları, aşıyla önlenebilen zührevi etkenlerdir.
• Yeni ilişkide, belirtisiz de olsa test yaptırmak tahmin etmekten temizdir.
• Yara, akıntı veya atak varken temas etmemek hem kendini hem karşı tarafı korur.
• Partner tedavisi: biri tedavi olurken diğeri test edilmezse enfeksiyon evin içinde döner.

Tedavi şeması, ilaç adı ve doz bu yazının işi değildir. Antibiyotik “komşunun ilacı” ile alınmaz; özellikle bel soğukluğunda yanlış ilaç direnci büyütür.

Ne zaman hekime gidilmeli?

Akıntı, yanma, yara, siğil, kasık ağrısı veya ilişki sonrası kanama varsa beklenmez. Belirti yoksa bile yeni partner, kondomsuz temas veya partnerde tanı varsa test gerekir. Gebelik planı veya gebelik varsa tarama ayrı bir gerekçedir.

Başvuru kapısı aile hekimi, deri ve zührevi hastalıklar, üroloji, kadın hastalıkları veya enfeksiyon hastalıkları olabilir. Türkiye’de randevu için ALO 182 / MHRS kullanılabilir. Damga yüzünden gecikmek, enfeksiyonun kendisinden daha çok zarar verir.

Sıkça sorulan sorular

Kaynaklar

• World Health Organization. Sexually transmitted infections (STIs) — fact sheet.
• T.C. İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü. Cinsel Yolla Bulaşan Enfeksiyonlar.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi yerine geçmez. Belirti, riskli temas veya gebelik varsa bir hekime başvurun.